<p data-start=”304″ data-end=”763″>Zanim lekarz przeprowadzi leczenie, pacjent musi być dobrze poinformowany o tym, co się wydarzy, jakie ryzyka są z tym związane i jakie istnieją alternatywy. To nazywa się <em data-start=”504″ data-end=”522″>świadoma zgoda</em>. Bez odpowiednich informacji pacjent nie może udzielić przemyślanej zgody. W tym wpisie wyjaśniamy, na czym polega świadoma zgoda, kiedy zgoda jest ważna, a kiedy nie, oraz co można zrobić, jeśli pacjent został niewystarczająco poinformowany.</p><h3 data-start=”765″ data-end=”793″>Czym jest świadoma zgoda?</h3><p data-start=”795″ data-end=”1142″>Podstawową zasadą w świecie medycyny jest to, że pacjent sam decyduje o swoim leczeniu. Do tego niezbędne jest, aby pacjent rozumiał, na czym polega leczenie, jakie wiążą się z nim ryzyka oraz jakie istnieją alternatywy.<br data-start=”1035″ data-end=”1038″>Świadoma zgoda oznacza więc: <strong data-start=”1073″ data-end=”1139″>zgoda oparta na pełnej i zrozumiałej informacji</strong>.</p><h4><span class=”bg-emerald-100 rounded-sm dark:bg-emerald-800″>Co zalicza się do ‘leczenia’?</span></h4><span class=”bg-emerald-100 rounded-sm dark:bg-emerald-800″>W tym kontekście pod pojęciem ‘leczenie’ rozumie się właściwie wszystko, co lekarz robi w ramach procesu opieki nad pacjentem. To wykracza poza samą interwencję lub operację. Obejmuje na przykład badanie fizykalne, testy diagnostyczne, postawienie diagnozy oraz następującą po tym opiekę. Krótko mówiąc: każda czynność medyczna będąca częścią leczenia pacjenta mieści się w tym pojęciu.</span><p data-start=”1144″ data-end=”1177″>Lekarz musi udzielić wyjaśnień na temat:</p><ul data-start=”1178″ data-end=”1410″>
<li data-start=”1178″ data-end=”1221″>
<p data-start=”1180″ data-end=”1221″>Charakter i cel leczenia;</p>
</li>
<li data-start=”1222″ data-end=”1264″>
<p data-start=”1224″ data-end=”1264″>Możliwe ryzyka i powikłania;</p>
</li>
<li data-start=”1265″ data-end=”1298″>
<p data-start=”1267″ data-end=”1298″>Szanse powodzenia lub wyzdrowienia;</p>
</li>
<li data-start=”1299″ data-end=”1357″>
<p data-start=”1301″ data-end=”1357″>Alternatywy, w tym odczekanie lub brak leczenia;</p>
</li>
<li data-start=”1358″ data-end=”1410″>
<p data-start=”1360″ data-end=”1410″>Konsekwencje odmowy leczenia.</p>
</li>
</ul><h3><span class=”bg-emerald-100 rounded-sm dark:bg-emerald-800″>Informacje o skuteczności i czasie oczekiwania</span></h3><span class=”bg-emerald-100 rounded-sm dark:bg-emerald-800″>Poza podstawowymi informacjami o leczeniu lekarz ma również obowiązek szczerze informować o udowodnionej skuteczności proponowanej opieki. Oznacza to, że mogą Państwo oczekiwać, że lekarz wskaże, czy leczenie jest naukowo uzasadnione, czy też (jeszcze) niewystarczająco udowodnione. Zwłaszcza w przypadku nowych metod leczenia, terapii alternatywnych lub opieki eksperymentalnej ważne jest, aby uzyskali Państwo w tym zakresie jasność.</span><span class=”bg-emerald-100 rounded-sm dark:bg-emerald-800″>Powinni Państwo również zostać poinformowani o ewentualnym czasie oczekiwania na leczenie. Dzięki temu będą Państwo wiedzieć, czego się spodziewać, i mogą wziąć to pod uwagę przy decyzji o wyrażeniu lub niewyrażeniu zgody na proponowane leczenie.</span><span class=”bg-emerald-100 rounded-sm dark:bg-emerald-800″>Podsumowanie:</span><ul>
<li><span class=”bg-emerald-100 rounded-sm dark:bg-emerald-800″>Czy leczenie ma udowodnioną skuteczność? Lekarz musi to wyraźnie stwierdzić.</span></li>
<li><span class=”bg-emerald-100 rounded-sm dark:bg-emerald-800″>Jak długo potrwa, zanim zostanie Panu/Pani udzielona pomoc? Także na ten temat powinien Pan/Pani otrzymać jasną informację.</span></li>
</ul><span class=”bg-emerald-100 rounded-sm dark:bg-emerald-800″>To wszystko sprawia, że jako pacjent otrzymuje Pan/Pani rzetelny i pełny obraz, dzięki czemu Pana/Pani zgoda jest rzeczywiście „świadoma”.</span><p data-start=”1412″ data-end=”1498″>Dopiero gdy te informacje zostaną przekazane i zrozumiane, zgoda może być prawnie ważna.</p><h3><span class=”bg-emerald-100 rounded-sm dark:bg-emerald-800″>Zgoda dorozumiana i wyraźna: kiedy co ma zastosowanie?</span></h3><span class=”bg-emerald-100 rounded-sm dark:bg-emerald-800″>Zgoda na leczenie medyczne może być wyrażona na różne sposoby. W wielu przypadkach wystarczająca jest zgoda ustna lub nawet milcząca (dorozumiana). Na przykład: jeśli wyciąga Pan/Pani ramię do szczepienia, lekarz może założyć, że wyraża Pan/Pani zgodę na zastrzyk. Również w przypadku prostych lub pilnych czynności, takich jak szycie rany po wypadku, zgoda dorozumiana jest często uznawana za wystarczającą.</span><span class=”bg-emerald-100 rounded-sm dark:bg-emerald-800″>Jeżeli jednak chodzi o leczenie bardziej inwazyjne, obarczone większym ryzykiem lub niepilne (planowe), wówczas jako pacjent musi Pan/Pani udzielić wyraźnej (eksplicytnej) zgody. W takim przypadku lekarz nie tylko przekaże wszystkie istotne informacje, ale także odnotuje w dokumentacji medycznej, że wyraził(a) Pan/Pani zgodę.</span><span class=”bg-emerald-100 rounded-sm dark:bg-emerald-800″>Krótko podsumowując:</span><ul>
<li><span class=”bg-emerald-100 rounded-sm dark:bg-emerald-800″><strong>Zgoda dorozumiana:</strong> przy prostych, rutynowych lub koniecznych zabiegach w trybie pilnym.</span></li>
<li><span class=”bg-emerald-100 rounded-sm dark:bg-emerald-800″><strong>Wyraźna zgoda:</strong> przy poważnych, ryzykownych lub planowych zabiegach medycznych, zawsze potwierdzona na piśmie lub ustnie i udokumentowana przez lekarza.</span></li>
</ul><span class=”bg-emerald-100 rounded-sm dark:bg-emerald-800″>Kiedy lekarz może leczyć bez wyraźnej zgody?</span><span class=”bg-emerald-100 rounded-sm dark:bg-emerald-800″>Lekarz może rozpocząć leczenie dopiero wtedy, gdy pacjent wyrazi zgodę. Jednak zgoda nie zawsze musi zostać wyrażona wprost. W praktyce często zdarza się, że przy prostych, rutynowych czynnościach lub w sytuacjach nagłych pacjent udziela zgody dorozumianej—na przykład wyciągając ramię do zastrzyku lub samodzielnie zajmując miejsce na stole zabiegowym.</span><span class=”bg-emerald-100 rounded-sm dark:bg-emerald-800″>W przypadku poważnych form leczenia, ryzykownych zabiegów lub planowych operacji jest inaczej. Wtedy wymagane jest, aby pacjent jednoznacznie, czyli wyraźnie, wyraził zgodę na proponowany plan. Tę wyraźną zgodę lekarz starannie odnotowuje w dokumentacji medycznej.</span><span class=”bg-emerald-100 rounded-sm dark:bg-emerald-800″>Dzięki temu zapewnia się, że przy ważnych decyzjach pacjent zachowuje pełną kontrolę, a prawo do samostanowienia jest stawiane na pierwszym planie.</span><h3><span class=”bg-emerald-100 rounded-sm dark:bg-emerald-800″>Dlaczego dobra komunikacja i świadoma zgoda są tak ważne</span></h3><span class=”bg-emerald-100 rounded-sm dark:bg-emerald-800″>Dobra komunikacja między lekarzem a pacjentem wykracza poza obowiązek prawny; stanowi podstawę silnej relacji opartej na zaufaniu. Dzięki jasnym i otwartym rozmowom o leczeniu, czynnikach ryzyka i możliwościach wyboru pacjent czuje się traktowany poważnie i zaangażowany w to, co się z nim dzieje. To zaufanie sprawia nie tylko, że pacjenci chętniej dzielą się obawami lub wątpliwościami, ale także sprzyja przestrzeganiu zaleceń: ludzie są bardziej skłonni stosować się do rad, gdy rozumieją, dlaczego podejmowane są określone decyzje.</span><span class=”bg-emerald-100 rounded-sm dark:bg-emerald-800″>Dzięki jasnym wyjaśnieniom i szczerej uwadze nie tylko przestrzega się zasad, ale też powstaje wzajemny szacunek—fundament dobrej opieki.</span><h3><span class=”bg-emerald-100 rounded-sm dark:bg-emerald-800″>Od klasycznego modelu do wspólnego podejmowania decyzji</span></h3><span class=”bg-emerald-100 rounded-sm dark:bg-emerald-800″>Wraz z pojawieniem się dodatkowych przepisów dotyczących świadomej zgody nacisk coraz bardziej przesuwa się w stronę tzw. <em>shared decision making</em>, czyli ‘wspólne podejmowanie decyzji’. Dawniej to lekarz często decydował, co wydawało się najlepsze — a pacjent stosował się do tej rady — obecnie w centrum stoi preferencja pacjenta.</span><span class=”bg-emerald-100 rounded-sm dark:bg-emerald-800″>W ramach wspólnego podejmowania decyzji lekarz i pacjent wspólnie rozmawiają o leczeniu. Pan/Pani wskazuje, co jest dla Pana/Pani ważne, na przykład praca, rodzina lub jakość życia, a lekarz objaśnia opcje medyczne, w tym ich zalety i wady. W ten sposób wspólnie podejmuje Pan/Pani decyzję, która pasuje do Pana/Pani osobistej sytuacji i wartości, zamiast jedynie podążać za zaleceniem lekarza.</span><span class=”bg-emerald-100 rounded-sm dark:bg-emerald-800″>Takie podejście sprawia, że wybory dotyczące leczenia są nie tylko medycznie uzasadnione, ale też odpowiadają życzeniom i oczekiwaniom pacjenta.</span><h3 data-start=”1500″ data-end=”1541″>Podstawa prawna świadomej zgody</h3><p data-start=”1543″ data-end=”1805″>Prawo do informacji i zgody zostało zapisane w artykule 7:448 Kodeksu cywilnego. Stanowi on, że świadczeniodawca ma obowiązek „w jasny sposób” poinformować pacjenta o planowanym leczeniu oraz o spodziewanych konsekwencjach lub ryzykach.</p><p data-start=”1807″ data-end=”2085″>Ponadto ustawa stanowi, że lekarz ma obowiązek prowadzić rzetelną dokumentację medyczną, w której te informacje są odnotowywane.<br data-start=”1936″ data-end=”1939″>Przeczytaj więcej na naszym blogu <a class=”decorated-link cursor-pointer” href=”https://arslan.nl/medisch-dossier-inzage-kopie-en-correctie/” target=”_new” rel=”noopener” data-start=”1971″ data-end=”2082″><strong data-start=”1972″ data-end=”2019″>Dokumentacja medyczna: wgląd, kopia i sprostowanie</strong></a>.</p><span class=”bg-emerald-100 rounded-sm dark:bg-emerald-800″><strong>Inne ustawowe obowiązki informacyjne</strong></span><span class=”bg-emerald-100 rounded-sm dark:bg-emerald-800″>Oprócz <span class=”bg-indigo-100 rounded-sm dark:bg-indigo-800″>Kodeksu cywilnego </span>istnieją także inne ustawy, które przewidują obowiązki informacyjne dla lekarza, takie jak <span class=”bg-indigo-100 rounded-sm dark:bg-indigo-800″>Ustawa o jakości, skargach i sporach w opiece zdrowotnej (Wkkgz)</span>. Zgodnie z tą ustawą świadczeniodawca (często lekarz prowadzący) musi, jeśli pacjent o to poprosi, udzielić informacji o oferowanych świadczeniach. Dotyczy to nie tylko rodzaju świadczeń, lecz także stawek, jakości oraz doświadczeń innych pacjentów związanych z tymi świadczeniami.</span><span class=”bg-emerald-100 rounded-sm dark:bg-emerald-800″>Ponadto lekarz jest zobowiązany poinformować pacjenta o istnieniu bądź braku naukowo potwierdzonej skuteczności świadczenia oraz o ewentualnym czasie oczekiwania. Dzięki temu pacjent uzyskuje pełny obraz i może podjąć świadomą, dobrze przemyślaną decyzję.</span><h3><span class=”bg-emerald-100 rounded-sm dark:bg-emerald-800″>Najnowsze uzupełnienia obowiązku informacyjnego od 2020 roku</span></h3><span class=”bg-emerald-100 rounded-sm dark:bg-emerald-800″>Od 1 stycznia 2020 r. obowiązek informacyjny dla świadczeniodawców został dodatkowo rozszerzony. Lekarze i inni świadczeniodawcy muszą nie tylko w porę informować pacjentów o leczeniu i ryzykach, ale mają też ustawowy obowiązek wspólnie z pacjentem omawiać proponowane leczenie. W tym procesie pacjent musi być aktywnie zachęcany do zadawania pytań.</span><span class=”bg-emerald-100 rounded-sm dark:bg-emerald-800″>Ponadto świadczeniodawca opieki zdrowotnej ma obowiązek przekazać dodatkowe informacje, takie jak:</span><ul>
<li><span class=”bg-emerald-100 rounded-sm dark:bg-emerald-800″>Możliwość odstąpienia od leczenia.</span></li>
<li><span class=”bg-emerald-100 rounded-sm dark:bg-emerald-800″>Alternatywne badania lub terapie, które mogą być przeprowadzone przez innych świadczeniodawców opieki zdrowotnej.</span></li>
<li><span class=”bg-emerald-100 rounded-sm dark:bg-emerald-800″>Przewidywany czas trwania oraz to, kiedy leczenie może się rozpocząć.</span></li>
</ul><span class=”bg-emerald-100 rounded-sm dark:bg-emerald-800″>Te zmiany mają na celu zapewnienie pacjentowi większego wpływu i decyzyjności, czyli wspólnego podejmowania decyzji dotyczących opieki. Innymi słowy, punkt ciężkości przesuwa się z tradycyjnego „lekarz doradza” na „wspólnie decydujemy”, przy czym w centrum znajdują się życzenia i preferencje pacjenta.</span><h3 data-start=”2087″ data-end=”2132″>Kiedy zgoda nie jest prawnie ważna?</h3><p data-start=”2134″ data-end=”2281″>Zgoda nie jest prawnie ważna, jeśli pacjent nie został poinformowany lub został poinformowany nieprawidłowo. Może się to przejawiać na różne sposoby, na przykład:</p><ul data-start=”2282″ data-end=”2597″>
<li data-start=”2282″ data-end=”2362″>
<p data-start=”2284″ data-end=”2362″>Lekarz nie poinformował, jakie ryzyka wiążą się z leczeniem;</p>
</li>
<li data-start=”2363″ data-end=”2420″>
<p data-start=”2365″ data-end=”2420″>Nie omówiono alternatywnych metod leczenia;</p>
</li>
<li data-start=”2421″ data-end=”2469″>
<p data-start=”2423″ data-end=”2469″>Ryzyko powikłań zostało zbagatelizowane;</p>
</li>
<li data-start=”2470″ data-end=”2524″>
<p data-start=”2472″ data-end=”2524″>Pacjent został poddany presji, aby wyrazić zgodę;</p>
</li>
<li data-start=”2525″ data-end=”2597″>
<p data-start=”2527″ data-end=”2597″>Zgoda została udzielona, mimo że informacje nie były zrozumiałe.</p>
</li>
</ul><p data-start=”2599″ data-end=”3001″>Jeśli lekarz naruszył obowiązek informacyjny, leczenie może być uznane za <strong data-start=”2679″ data-end=”2695″>bezprawne</strong> . Jeżeli pacjent w wyniku tego poniesie szkodę, może chodzić o <strong data-start=”2772″ data-end=”2802″>odpowiedzialność medyczną</strong>.<a class=”decorated-link cursor-pointer” href=”https://arslan.nl/medische-aansprakelijkheid-in-nederland/” target=”_new” rel=”noopener” data-start=”2839″ data-end=”2998″><strong data-start=”2840″ data-end=”2937″>Więcej na ten temat przeczytają Państwo na naszym blogu </strong></a>Odpowiedzialność medyczna w Holandii: prawa pacjentów i <a href=”https://arslanprawnik.nl/medyczna-odpowiedzialnosc-w-holandii-prawa-pacjentow-i-droga-do-odszkodowania/”>droga do odszkodowania</a></p><h3 data-start=”3003″ data-end=”3057″>.</h3><p data-start=”3059″ data-end=”3282″>Znaczenie dowodów: co znajduje się w Państwa dokumentacji medycznej?<strong data-start=”3096″ data-end=”3115″>W sprawie o odpowiedzialność cywilną jest </strong>dokumentacja medyczna</p><span class=”bg-emerald-100 rounded-sm dark:bg-emerald-800″><strong> kluczowa. Powinny się w niej znajdować dane o tym, jakie informacje przekazano, czy podpisano formularz świadomej zgody oraz czy są notatki z rozmów z lekarzem.</strong></span><span class=”bg-emerald-100 rounded-sm dark:bg-emerald-800″>Utrwalenie zgody: wyraźna i dorozumiana</span><p data-start=”3284″ data-end=”3601″>Lekarz może rozpocząć leczenie dopiero po uzyskaniu zgody pacjenta. Zgoda ta może być wyrażona na różne sposoby. Czasem mamy do czynienia ze zgodą dorozumianą lub milczącą—na przykład przy mniej inwazyjnych czynnościach albo gdy w sytuacji nagłej trzeba działać natychmiast. Jeżeli jednak chodzi o zabieg poważny, ryzykowny lub planowy (elektywny), wymagana jest wyraźna zgoda pacjenta. W takim przypadku lekarz odnotowuje tę zgodę również w dokumentacji.<br data-start=”3366″ data-end=”3369″>Jeśli tych danych brakuje, ciężar dowodu często w większym stopniu spoczywa na świadczeniodawcy.<a href=”https://arslan.nl/medisch-dossier-inzage-kopie-en-correctie/”><strong data-start=”3488″ data-end=”3535″>O dokumentację można wystąpić w szpitalu lub u lekarza prowadzącego. Jak to zrobić, opisujemy krok po kroku na naszym blogu </strong>Dokumentacja medyczna: wgląd, kopia i sprostowanie</a></p><h3 data-start=”3603″ data-end=”3650″>.</h3><p data-start=”3652″ data-end=”3953″>Skutki naruszenia świadomej zgody</p><p data-start=”3955″ data-end=”4032″>Jeśli okaże się, że nie został(a) Pan/Pani należycie poinformowany(a), lekarz lub szpital mogą ponosić odpowiedzialność za szkodę wynikającą z tego. Może tak być na przykład dlatego, że przy właściwej informacji nie wyraził(a)by Pan/Pani zgody na leczenie albo wybrał(a)by Pan/Pani alternatywę o mniejszym ryzyku.<strong data-start=”3977″ data-end=”3997″>W takim przypadku można wystąpić o </strong>odszkodowanie</p><ul data-start=”4033″ data-end=”4233″>
<li data-start=”4033″ data-end=”4129″>
<p data-start=”4035″ data-end=”4129″><strong data-start=”4035″ data-end=”4055″> obejmujące:</strong>Szkoda materialna</p>
</li>
<li data-start=”4130″ data-end=”4233″>
<p data-start=”4132″ data-end=”4233″><strong data-start=”4132″ data-end=”4168″> – koszty leczenia, utrata dochodu, koszty podróży, pomoc <a href=”https://arslanprawnik.nl/szkoda-na-osobie-i-pomoc-w-gospodarstwie-domowym/”>w gospodarstwie domowym</a>;</strong>Szkoda niemajątkowa (zadośćuczynienie)</p>
</li>
</ul><p data-start=”4235″ data-end=”4444″> – zadośćuczynienie za ból, cierpienie i utratę radości życia.<a class=”decorated-link” href=”https://arslan.nl/hoe-kunt-u-smartengeld-berekenen-een-gids-voor-slachtoffers-van-letselschade/?utm_source=chatgpt.com” target=”_new” rel=”noopener” data-start=”4253″ data-end=”4389″><strong data-start=”4254″ data-end=”4291″>Przeczytaj na naszym blogu </strong></a>Jak obliczyć zadośćuczynienie?</p><h3 data-start=”4446″ data-end=”4476″> jak ustalana jest wysokość zadośćuczynienia za krzywdę.</h3><ul data-start=”4478″ data-end=”4918″>
<li data-start=”4478″ data-end=”4586″>
<p data-start=”4480″ data-end=”4586″>Częste nieporozumienia</p>
</li>
<li data-start=”4587″ data-end=”4680″>
<p data-start=”4589″ data-end=”4680″>Podpis na formularzu zgody nie oznacza automatycznie, że udzielono świadomej zgody.</p>
</li>
<li data-start=”4681″ data-end=”4798″>
<p data-start=”4683″ data-end=”4798″>Ustne wyjaśnienia są również obowiązkowe — sama informacja na piśmie nie wystarcza.</p>
</li>
<li data-start=”4799″ data-end=”4918″>
<p data-start=”4801″ data-end=”4918″>To, że ryzyko jest opisane w ulotce, nie zwalnia lekarza z obowiązku omówienia tego ryzyka osobiście.</p>
</li>
</ul><h3 data-start=”4920″ data-end=”4943″>Nie każda komplikacja jest błędem; musi dojść do naruszenia obowiązku informacyjnego oraz do udowodnionej szkody.</h3><p data-start=”4945″ data-end=”5345″>Praktyczny przykład</p><h3 data-start=”5347″ data-end=”5413″>Pacjent przed operacją otrzymał jedynie standardową ulotkę z ogólnymi ryzykami. Podczas zabiegu wystąpiła komplikacja, której nie było w ulotce i której nie omówiono. Pacjent twierdził, że przy właściwej informacji nie wyraziłby zgody na operację. Sąd orzekł, że szpital naruszył obowiązek informacyjny i przyznał odszkodowanie.</h3><ol data-start=”5415″ data-end=”5653″>
<li data-start=”5415″ data-end=”5448″>
<p data-start=”5418″ data-end=”5448″>Co możesz zrobić, jeśli uważasz, że nie poinformowano Cię należycie?</p>
</li>
<li data-start=”5449″ data-end=”5508″>
<p data-start=”5452″ data-end=”5508″>Poproś o swoją dokumentację medyczną.</p>
</li>
<li data-start=”5509″ data-end=”5576″>
<p data-start=”5512″ data-end=”5576″>Zanotuj, co zostało powiedziane podczas rozmów z lekarzami.</p>
</li>
<li data-start=”5577″ data-end=”5653″>
<p data-start=”5580″ data-end=”5653″>Skontaktuj się z wyspecjalizowanym adwokatem ds. szkód osobowych.</p>
</li>
</ol><p data-start=”5655″ data-end=”5770″>Zleć ocenę, czy doszło do naruszenia obowiązku informacyjnego.</p><h3 data-start=”5772″ data-end=”5800″>Nasi adwokaci pomogą Państwu zabezpieczyć Państwa prawa i podjąć właściwe kroki w kierunku uzyskania odszkodowania.</h3><p data-start=”5802″ data-end=”6119″>Dlaczego Arslan Advocaten?<strong data-start=”5806″ data-end=”5826″><a class=”wpil_keyword_link” title=”Ömür Arslan” href=”https://arslan.nl/team-arslan/omur-arslan/” data-wpil-keyword-link=”linked” data-wpil-monitor-id=”313955″>W </a>Arslan</strong> Advocaten</p><p data-start=”6121″ data-end=”6201″> często prowadzimy sprawy, w których doszło do naruszenia obowiązku informacyjnego. Współpracujemy z niezależnymi doradcami medycznymi i dbamy o pełne przygotowanie Państwa dokumentacji. Nasze usługi są bezpłatne <a href=”https://arslanprawnik.nl/jak-obliczyc-zadoscuczynienie-za-krzywde-przewodnik-dla-poszkodowanych-z-tytulu-szkod-osobowych/”>dla poszkodowanych</a>, ponieważ dochodzimy zwrotu kosztów od strony odpowiedzialnej.</p>
