Proporcjonalna odpowiedzialność odgrywa ważną rolę w prawie odpowiedzialności cywilnej, zwłaszcza gdy istnieje niepewność co do przyczyny szkody. W takich sytuacjach poszkodowani często pytają, czy mają (częściowe) prawo do odszkodowania. Ponadto regularnie powstają spory z ubezpieczycielami o dowody i podział ryzyka.
Autor: Onur Arslan, adwokat w Arslan & Arslan Advocaten. Wpisany do rejestru dziedzin prawa Niderlandzkiej Izby Adwokackiej w zakresie prawa pracy i szkód osobowych. Ostatnia aktualizacja: 17 września 2026 r.
W tym artykule jasno wyjaśniamy, jak działa odpowiedzialność proporcjonalna, kiedy sąd ją stosuje i co to konkretnie oznacza dla Twojego roszczenia odszkodowawczego. Dodatkowo przeczytasz, jakie kroki możesz podjąć, aby wzmocnić swoją pozycję.
Co oznacza odpowiedzialność proporcjonalna?
Przy odpowiedzialności proporcjonalnej strona pozwana nie musi pokrywać całej szkody, lecz jedynie jej część. Ta część odpowiada prawdopodobieństwu, że działanie tej strony rzeczywiście doprowadziło do szkody.
Takie podejście stosuje się, gdy co prawda wiadomo, że szkoda powstała, ale pozostaje niepewność, czy została w pełni spowodowana jedną przyczyną. Dzięki temu możliwy jest wyważony podział odpowiedzialności.
Dlaczego istnieje to zagadnienie?
Co do zasady to poszkodowany musi wykazać, że jego szkoda została bezpośrednio spowodowana przez inną osobę. Jeśli tego dowodu nie dostarczy, odszkodowanie nie przysługuje. Jednak w niektórych sytuacjach takiego dowodu po prostu nie da się już przeprowadzić.
Dlatego orzecznictwo wypracowało mechanizm korekcyjny. Z jednej strony zapobiega on temu, by ofiara została całkowicie z niczym. Z drugiej strony chroni stronę pozwaną przed ponoszeniem odpowiedzialności za większą szkodę, niż jest to rozsądne.
Kiedy sąd stosuje proporcjonalną odpowiedzialność?
Ważne zastrzeżenie: to nie jest ogólne rozwiązanie problemów dowodowych. Hoge Raad (Sąd Najwyższy Niderlandów) wyraźnie ostrzegł, że to zagadnienie należy stosować z wstrzemięźliwością, ponieważ odbiega od podstawowej zasady, że strona jest albo odpowiedzialna za szkodę, albo nie. Napotykając w sprawie trudne pytanie o związek przyczynowy, nie można więc automatycznie sięgać po to rozwiązanie.
Warunki są łączne:
- Naruszono normę. Strona pozwana działała bezprawnie lub nienależycie wykonała zobowiązanie. Bez naruszenia normy to zagadnienie nie wchodzi w grę.
- Istnieje szkoda. To jest pewne; spór nie dotyczy pytania, czy szkoda wystąpiła.
- Związek przyczynowy jest niepewny, ponieważ szkoda mogła zostać spowodowana zarówno przez naruszenie normy, jak i przez przyczynę obciążającą poszkodowanego.
- Tej niepewności nie da się usunąć. Wynika ona z charakteru urazu lub naruszenia normy, a nie z niekompletnego akt, które można jeszcze uzupełnić.
- Zarówno pełne uwzględnienie, jak i pełne oddalenie byłoby nie do zaakceptowania. To najsurowszy warunek i najczęściej pomijany.
Obowiązuje też korekta: jeśli prawdopodobieństwo, że szkoda została spowodowana naruszeniem normy, jest bardzo małe, sąd oddala powództwo w całości. Jeśli jest bardzo duże, zasądza je w całości. To zagadnienie działa więc tylko w „strefie środkowej”.
Kansschade: inne, często mylone zagadnienie
Proporcjonalna odpowiedzialność i kansschade są do siebie podobne — w obu przypadkach otrzymujesz procent — ale odpowiadają na inne pytanie.
| Proporcjonalna odpowiedzialność | Kansschade | |
|---|---|---|
| Gdzie tkwi niepewność? | W związku przyczynowym: czy naruszenie normy spowodowało szkodę, czy inna przyczyna? | W samej szkodzie: naruszenie normy jest pewne i odebrało Ci szansę na lepszy rezultat |
| Co jest kompensowane? | Procent całkowitej szkody, równy prawdopodobieństwu, że naruszenie normy było przyczyną | Wartość utraconej szansy |
| Typowy przykład | Pracownik z rakiem płuc, który był przez lata narażony na azbest i jednocześnie palił | Adwokat, który nie wnosi na czas apelacji, przez co klient traci szansę na korzystniejszy wyrok |
| Wstrzemięźliwość | Wyraźnie wymagana | Mniej problematyczna; chodzi o oszacowanie szkody, a nie o przełamanie wymogu związku przyczynowego |
Różnica nie jest akademicka: wybrana ścieżka determinuje, co musisz twierdzić i udowodnić oraz czy sąd będzie wstrzemięźliwy.
Zastosowanie w sprawach o szkody osobowe
W sprawach o szkody osobowe to zagadnienie pojawia się regularnie. Pomyśl np. o sytuacjach medycznych, w których możliwych jest kilka przyczyn, lub o chorobach zawodowych, gdzie współwystępują czynniki związane z pracą i osobiste.
Właśnie w takich złożonych sprawach podział odpowiedzialności daje rozsądne rozwiązanie. Więcej informacji znajdziesz na naszej stronie adwokat ds. szkód osobowych.
Co to oznacza dla Twojego odszkodowania?
Gdy sąd przyzna częściowe odszkodowanie, nie otrzymasz pełnej kwoty, lecz jej procent. Ten procent odzwierciedla prawdopodobieństwo, że szkoda została spowodowana przez stronę pozwaną.
Rozbudowany przykład
Pracownik przez dwadzieścia lat pracował w firmie, w której pracowano z azbestem bez ochrony. Dodatkowo przez trzydzieści lat palił. Zachorował na raka płuc i pozwał byłego pracodawcę. Całkowitą szkodę oszacowano na 300.000 €.
Przeanalizujmy warunki:
- Naruszenie normy: pracodawca naruszył obowiązek zapewnienia bezpieczeństwa, dopuszczając pracę z azbestem bez ochrony. Ustalone.
- Szkoda: choroba i jej następstwa są bezsporne.
- Niepewny związek przyczynowy: choroba mogła być spowodowana narażeniem na azbest, ale też paleniem, które obciąża pracownika.
- Niepewności nie da się usunąć: medycznie nie da się wstecznie ustalić, która przyczyna była w tym przypadku decydująca. Niepewność wynika z charakteru choroby, a nie z braków w aktach.
- „Wszystko albo nic” jest nie do przyjęcia: obciążenie pracodawcy całością ignoruje palenie; całkowite oddalenie pozostawia naruszenie normy bez konsekwencji.
Wówczas sąd zasięga opinii biegłego co do prawdopodobieństwa, że narażenie spowodowało chorobę, biorąc pod uwagę czas i intensywność ekspozycji oraz palenie. Jeśli ustali to prawdopodobieństwo na 60 procent, zasądzi 180.000 €.
Gdyby prawdopodobieństwo wyniosło 5 procent, powództwo zostałoby oddalone w całości; przy 95 procent zostałoby uwzględnione w całości. I uwaga na zbiegi: od zasądzonej części może zostać dokonane dalsze zmniejszenie z tytułu przyczynienia się poszkodowanego (art. 6:101 BW (niderlandzki Kodeks cywilny)), z korektą słusznościową jako przeciwwagą. W sprawach azbestowych sąd często koryguje na korzyść pracownika, z uwagi na powagę naruszenia obowiązku bezpieczeństwa.
Jak sąd ustala procent?
Sąd bierze pod uwagę wszystkie dostępne dane. Często rolę odgrywają raporty medyczne, opinie biegłych i informacje statystyczne. Dodatkowo sąd waży powagę naruszenia normy oraz istnienie alternatywnych przyczyn.
Ponieważ każda sprawa jest inna, nie ma stałego wzoru obliczeń.
Różnica względem przyczynienia się poszkodowanego
Częściowa odpowiedzialność bywa mylona z przyczynieniem się poszkodowanego. To jednak różne sytuacje. Przy przyczynieniu się pewne jest, że działanie drugiej strony spowodowało szkodę, ale sam poszkodowany też się do niej przyczynił.
Przy odpowiedzialności proporcjonalnej to właśnie jest niepewne, czy działanie strony pozwanej faktycznie spowodowało szkodę.
Więcej na ten temat przeczytasz także na naszej stronie odpowiedzialność przy wypadkach drogowych.
Problemy dowodowe a niepewny związek przyczynowy
Proporcjonalna odpowiedzialność to wyjątek, a nie sieć bezpieczeństwa dla każdego problemu dowodowego. Jeśli dowodów brakuje, bo akta są niekompletne, rozwiązaniem jest ich uzupełnienie, a nie powoływanie się na to zagadnienie. Jest ono przeznaczone dla przypadków, gdy niepewność ma charakter strukturalny: wynika z natury urazu lub naruszenia normy i nie da się jej usunąć dalszymi badaniami.
Czy istnieją alternatywne ścieżki? Często tak, i zwykle są bardziej obiecujące:
- Omkeringsregel (zasada odwrócenia ciężaru dowodu): jeśli naruszono normę, która ma na celu właśnie zapobieganie określonemu niebezpieczeństwu, i to niebezpieczeństwo się zmaterializowało, domniemywa się związek przyczynowy. Strona pozwana musi to domniemanie obalić.
- Odwrócenie ciężaru dowodu przy art. 7:658 BW: jeśli pewne jest, że doznałeś szkody przy wykonywaniu pracy, pracodawca musi wykazać, że dopełnił obowiązku bezpieczeństwa.
- Kansschade, gdy naruszenie normy pozbawiło Cię szansy na lepszy rezultat.
Dopiero gdy te ścieżki nie przynoszą rezultatu, w grę wchodzi proporcjonalna odpowiedzialność.
Często zadawane pytania
Czy zawsze mam prawo do częściowej odpowiedzialności?
Nie. Sąd stosuje to zagadnienie wstrzemięźliwie i tylko wtedy, gdy spełnione są wszystkie warunki: naruszono normę, istnieje szkoda, związek przyczynowy jest niepewny, bo szkoda mogła zostać spowodowana także przyczyną z Twojej sfery ryzyka, tej niepewności nie da się usunąć, a pełne uwzględnienie lub pełne oddalenie byłoby nie do zaakceptowania. Gdy prawdopodobieństwo, że naruszenie normy było przyczyną, jest bardzo małe, następuje całkowite oddalenie; gdy jest bardzo duże, następuje całkowite uwzględnienie.
Czy dotyczy to tylko szkód osobowych?
Nie. Chociaż często występuje przy szkodach osobowych, może mieć znaczenie także przy innych rodzajach szkód cywilnych.
Jaka jest rola ubezpieczyciela?
Ubezpieczyciele niemal zawsze kwestionują zastosowanie tego zagadnienia, często z trafnym argumentem: wstrzemięźliwością, do której zobowiązuje Hoge Raad (Sąd Najwyższy Niderlandów). W praktyce spór rzadko dotyczy procentu, a częściej pytania, czy to zagadnienie w ogóle ma zastosowanie. Powoływanie się na nie bez uzasadnienia osłabia Twoją pozycję.
Co możesz zrobić samodzielnie?
Gdy wchodzi w grę odpowiedzialność proporcjonalna, kluczowe jest dobre przygotowanie. Zbieraj więc wszystkie istotne informacje, odpowiednio wcześnie zaangażuj biegłych i zleć ocenę prawną swojej sprawy.
Więcej praktycznych informacji znajdziesz na naszej stronie dochodzić odszkodowania.
Czy pomoc prawna kosztuje?
Jeśli odpowiedzialność jest ustalona, rozsądne koszty pomocy prawnej na etapie pozasądowym, na podstawie art. 6:96 ust. 2 lit. b i c BW, ponosi strona odpowiedzialna. Obowiązuje jednak podwójny test rozsądku: skorzystanie z pomocy adwokata musi być rozsądne, a wysokość kosztów również. Przy przyczynieniu się poszkodowanego zwrot kosztów ulega proporcjonalnemu zmniejszeniu (art. 6:101 BW), a jeśli odpowiedzialności nie ustalono, roszczenie nie przysługuje. Gdy sprawa trafia do sądu, dla tego etapu obowiązują zasady kosztów procesu z art. 241 Rv (niderlandzki Kodeks postępowania cywilnego): sąd zasądza koszty według liquidatietarief (taryfa zryczałtowanych kosztów), które rzadko pokrywają rzeczywiste wydatki, oraz pobierane jest griffierecht (opłata sądowa). Warunki dotyczące kosztów ustalamy z wyprzedzeniem na piśmie.
Dlaczego warto wybrać Arslan & Arslan Advocaten?
Mamy duże doświadczenie w złożonych sprawach o odpowiedzialność, w których występuje niepewność co do związku przyczynowego. Myślimy strategicznie, komunikujemy się jasno i dążymy do możliwie najkorzystniejszego wyniku.
Więcej ogólnych informacji o prawie odpowiedzialności znajdziesz na stronie Rijksoverheid (rząd centralny Niderlandów).
Chcesz wiedzieć, czy to zagadnienie może mieć zastosowanie w Twojej sprawie? Skontaktuj się z nami w celu bezpłatnej wstępnej oceny.
Przeczytaj także
- Odszkodowanie dla pasażera w wypadku drogowym: jakie masz prawa?
- Jak przebiega proces dochodzenia szkody osobowej?
- Szkoda psychiczna wskutek błędu medycznego: czy przysługuje odszkodowanie?
O autorze
Mr. Onur Arslan — adwokat w Rotterdamie, w zawodzie od 2009 roku, założyciel kancelarii Arslan & Arslan Advocaten (27 adwokatów i 7 prawników w sześciu biurach w Holandii). W rejestrze dziedzin prawa Holenderskiej Izby Adwokackiej (NOvA) ma zarejestrowane prawo pracy oraz szkody osobowe; jest też ekspertem rejestru NIVRE (NIVRE-RE) w zakresie szkód osobowych. Odpowiada merytorycznie za treści z zakresu odszkodowań za szkody osobowe publikowane przez kancelarię — po polsku i niderlandzku.
Profil i rejestracje · Kontakt z kancelarią
