Siła wyższa (overmacht) w umowie: kiedy i co możesz zrobić

Autor: Onur Arslan, adwokat w Arslan Advocaten. Aktualizacja: 28 września 2026 r. Informacje ogólne; ocena sprawy wymaga analizy dokumentów.

Siła wyższa, czyli overmacht, oznacza w prawie niderlandzkim naruszenie zobowiązania, którego nie można przypisać dłużnikowi. Brak winy nie wystarcza: przyczyna nie może go również obciążać na podstawie ustawy, umowy lub przyjętych w obrocie zasad. Skuteczne powołanie się na overmacht co do zasady wyłącza zwykłą odpowiedzialność odszkodowawczą za dane naruszenie. Nie rozwiązuje jednak automatycznie umowy i nie przekreśla wszystkich praw drugiej strony.

„Przez burzę nie możemy dostarczyć.” „Przez wzrost cen surowców wykonanie nie jest już możliwe.” „Nasz podwykonawca zbankrutował, więc to siła wyższa.” To słowo pada szybko — często zbyt szybko. Ta strona wyjaśnia, kiedy powołanie się na siłę wyższą jest zasadne, kiedy nie, oraz co możesz zrobić w obu sytuacjach.

W skrócie

• Overmacht to naruszenie zobowiązania, którego nie można przypisać dłużnikowi, przy czym oprócz braku winy przyczyna nie może go obciążać z mocy ustawy, umowy lub zwyczajów obrotu.
• Brak pieniędzy, podwykonawcy, nieodpowiednie materiały czy sam wzrost cen zwykle obciążają ryzyko przedsiębiorcy, który powołuje się na siłę wyższą.
• Skuteczna overmacht co do zasady wyłącza odszkodowanie, ale nie rozwiązuje automatycznie umowy, a rozwiązanie, wstrzymanie świadczenia i zapłatę trzeba ocenić osobno.
• Sprawdź, czy umowa lub ogólne warunki zawierają klauzulę siły wyższej, czy ona obowiązuje i czy nie jest nadmiernie uciążliwa.
• Gdy druga strona powołuje się na overmacht, poproś pisemnie o uzasadnienie i sprawdzone alternatywy, ograniczaj swoją szkodę i dokumentuj koszty.

Co siła wyższa oznacza w sensie prawnym

Ocena zaczyna się od ustalenia obowiązku i konkretnego naruszenia. Dopiero potem bada się jego przyczynę, podział ryzyka oraz skutki. Nie wystarczy wskazać zdarzenia, które utrudniło działalność całej branży.

Art. 6:74 BW przewiduje odpowiedzialność za szkodę spowodowaną naruszeniem, chyba że naruszenia nie można przypisać dłużnikowi. Wymagane są jednak także inne przesłanki, w tym szkoda, związek przyczynowy i — gdy wykonanie nie jest trwale niemożliwe — odpowiednie zastosowanie zasad dotyczących verzuim. Art. 6:75 BW określa brak przypisania naruszenia. Nie jest to prosty test, czy przedsiębiorca osobiście zawinił.

To zatem dwa testy, które muszą być spełnione łącznie:

1. Brak winy. Zbadaj, czy dłużnik działał z należytą starannością, mógł zapobiec problemowi albo rozsądnie ograniczyć jego skutki.
2. Brak ryzyka. Nawet bez winy przyczyna może obciążać dłużnika: bo tak stanowi ustawa, tak wynika z umowy albo tak przyjmuje się w obrocie.

Dłużnik, który powołuje się na siłę wyższą, musi przedstawić fakty to uzasadniające i w razie potrzeby je udowodnić.

Co zazwyczaj obciąża ryzyko przedsiębiorcy?

Wiele przyczyn przedstawianych jako siła wyższa — zgodnie z ustawą lub zwyczajami obrotu — obciąża ryzyko strony, która się na nie powołuje.

Zakaz władz, pożar lub katastrofa naturalna mogą prowadzić do overmacht, ale sama nazwa zdarzenia nie przesądza wyniku. Trzeba wykazać wpływ na dane zobowiązanie i ustalić, kto ponosi ryzyko. Nawet niezawiniona przeszkoda może obciążać dłużnika na podstawie umowy. Z kolei ustawowej oceny nie należy sprowadzać do bezwzględnego wymogu, aby każde zdarzenie było zewnętrzne i całkowicie nieprzewidywalne.

Klauzula siły wyższej w umowie

Umowa może rozszerzać lub ograniczać ryzyka objęte klauzulą overmacht. Może również określać obowiązek zawiadomienia, czas zawieszenia, alternatywne wykonanie oraz prawo zakończenia współpracy po określonym okresie. Najpierw trzeba sprawdzić, czy klauzula wiąże strony i jak należy ją rozumieć.

Klauzula może np. stanowić, że strajk, zakłócenia u dostawców lub problemy transportowe są siłą wyższą. Jest to dopuszczalne, ale nie bez granic. Jeżeli szeroka klauzula znajduje się w ogólnych warunkach, możliwe może być jej podważenie jako nadmiernie uciążliwej na podstawie art. 6:233 lit. a BW. Nie każdy przedsiębiorca może jednak korzystać z tej ochrony; znaczenie mają ograniczenia z art. 6:235 BW. Osobno ocenia się powołanie na klauzulę według zasad rozsądku i słuszności. W relacjach z konsumentami obowiązują surowsze zasady: postanowienie istotnie zwalniające sprzedawcę z obowiązków uznaje się za domyślnie nadmiernie uciążliwe (art. 6:237 BW).

Dlatego przy powołaniu się na siłę wyższą zawsze najpierw sprawdź: co mówi umowa i czy te warunki w ogóle obowiązują?

Jakie są skutki siły wyższej?

Oddziel odpowiedzialność odszkodowawczą od obowiązku zapłaty, prawa wstrzymania świadczenia i rozwiązania umowy. Każdy z tych skutków ma własne przesłanki.

• Odszkodowanie. Skuteczna overmacht co do zasady wyłącza zwykłe odszkodowanie z art. 6:74 BW za objęte nią naruszenie. Odrębne zawinione zachowanie, na przykład naruszenie obowiązku zawiadomienia, może wymagać osobnej oceny.
• Rozwiązanie umowy. Art. 6:265 BW nie wymaga przypisania naruszenia dłużnikowi, ale jego szczególny charakter lub niewielka waga mogą wykluczać rozwiązanie. Gdy wykonanie jest trwale albo czasowo niemożliwe, stan verzuim nie jest warunkiem rozwiązania na tej podstawie. Samo spóźnienie nie oznacza jednak czasowej niemożliwości.
• Wstrzymanie świadczenia. Może być dostępne, jeżeli istnieje wymagana wzajemność lub związek zobowiązań, a zakres reakcji jest uzasadniony. Sprawdź umowę, proporcjonalność i ograniczenia ustawowe. Nie każda niewykonana część dostawy pozwala zatrzymać wszystkie płatności.
• Przeszkoda czasowa. Nie oznacza automatycznego umorzenia zobowiązania. Trzeba ustalić, co ma nastąpić po jej ustaniu, czy wykonanie pozostaje przydatne i czy umowa została skutecznie rozwiązana.
• Szczególny wyjątek z art. 6:78 BW. Jeśli mimo nieprzypisywalnego naruszenia dłużnik uzyskał korzyść, której nie miałby przy prawidłowym wykonaniu, możliwa jest rekompensata szkody według zasad bezpodstawnego wzbogacenia, najwyżej do wysokości tej korzyści. Nie jest to automatyczne prawo do całej wypłaty ubezpieczeniowej.

Siła wyższa czy nieprzewidziane okoliczności?

Overmacht dotyczy przypisania naruszenia dłużnikowi. Art. 6:258 BW pozwala natomiast żądać sądowej zmiany skutków umowy lub jej całkowitego albo częściowego rozwiązania z powodu nieprzewidzianych okoliczności. To odrębna podstawa, z wysokim progiem zastosowania.

Znaczny wzrost cen rzadko stanowi siłę wyższą, ale może — przy rygorystycznych przesłankach — być nieprzewidzianą okolicznością: taką, której strony nie uwzględniły przy zawarciu umowy, i która jest takiego rodzaju, że druga strona, zgodnie z zasadami redelijkheid en billijkheid (słuszności i uczciwości), nie może oczekiwać niezmienionego utrzymania umowy. Sąd podchodzi do tego powściągliwie. Chodzi o okoliczności nieuwzględnione w ustaleniach stron, a nie tylko takie, których nikt nie potrafił przewidzieć. Nie wystarczy jednostronnie ogłosić wyższą cenę: potrzebne jest porozumienie, odpowiednia podstawa umowna albo właściwe rozstrzygnięcie sądu.

Przykład hipotetyczny: zamknięcie trasy dostawy

Hurtownia zobowiązała się dostarczyć materiały w określonym terminie. Po ekstremalnych opadach władze zamykają drogę. Hurtownia powołuje się na overmacht, a odbiorca zamawia materiały gdzie indziej.

Do oceny potrzebne są umowa, treść zakazu, ustalona trasa, dostępność innych przewoźników i możliwość dostawy inną drogą. Jeżeli wykonanie było nadal realne po rozsądnej zmianie organizacji, samo zamknięcie drogi nie musi wystarczyć. Jeśli przeszkoda rzeczywiście uniemożliwiała dostawę i nie obciążała hurtowni, odszkodowanie za to naruszenie może być wyłączone.

Odbiorca musi oddzielnie ocenić, czy mógł rozwiązać umowę i czy koszt zakupu zastępczego podlega zwrotowi. Spóźniona informacja o problemie może być osobnym naruszeniem, ale trzeba wykazać jego skutki. Przykład jest fikcyjny i nie opisuje wyniku sprawy kancelarii.

Co powinieneś zrobić

Gdy druga strona powołuje się na siłę wyższą:

1. Poproś pisemnie o uzasadnienie. Jakie zdarzenie, od kiedy, dlaczego nie dało się go uniknąć i jakie alternatywy sprawdzono?
2. Przeczytaj umowę i ogólne warunki. Czy jest klauzula siły wyższej, czy ma zastosowanie i jest ważna?
3. Ustal dalszy termin i sposób wykonania. Jeżeli potrzebne jest wezwanie, wyznacz rozsądny termin dopasowany do faktycznej przeszkody; nie zakładaj, że samo pismo usuwa overmacht.
4. Ograniczaj swoją szkodę, np. przez zakupy zastępcze, i dokumentuj koszty.
5. Oceń przesłanki rozwiązania. Wykaż wagę naruszenia i wybierz odpowiedni zakres, zamiast opierać decyzję wyłącznie na utracie zainteresowania dostawą.

Gdy chcesz sam powołać się na siłę wyższą:

1. Zgłoś to niezwłocznie, pisemnie i z uzasadnieniem.
2. Udokumentuj przyczynę oraz to, co zrobiłeś, by ograniczyć skutki.
3. Szukaj alternatyw i odnotuj, dlaczego nie były wykonalne.
4. Sprawdź swoje ubezpieczenie; wypłata może mieć znaczenie dla drugiej strony.

Jakich dowodów potrzebujesz?

Zachowaj dokumenty pokazujące nie tylko wystąpienie zdarzenia, lecz również jego wpływ na Twoje zobowiązanie. Przy zakazie władz będzie to treść decyzji i okres obowiązywania. Przy awarii — raport techniczny, historia utrzymania i terminy napraw. Przy problemie dostawcy — umowy, zamówienia i udokumentowane próby uzyskania alternatywnej dostawy.

Przygotuj chronologię wiedzy i reakcji: kiedy dowiedziałeś się o przeszkodzie, kogo zawiadomiłeś i co można było jeszcze zrobić. Oddziel koszty, które wystąpiłyby niezależnie od problemu, od dodatkowych wydatków wywołanych naruszeniem. Zabezpiecz także argumenty drugiej strony.

Jak uzgodnić rozwiązanie przejściowe?

Porozumienie może obejmować nowy termin, dostawę częściową, produkt zastępczy, zmianę ceny albo zakończenie niewykonanej części współpracy. Zapisz, czy strony uznają overmacht, czy jedynie ustalają praktyczne rozwiązanie bez rozstrzygania odpowiedzialności. Określ los zaliczki, koszty transportu i magazynowania oraz termin ponownej oceny sytuacji.

Nie przyjmuj, że negocjacje zatrzymują przedawnienie lub naliczanie wszystkich kosztów. Jeśli ustalenia mają czasowo zawiesić konkretne uprawnienie, opisz to jednoznacznie. Przy długiej przeszkodzie ustal również, kiedy każda strona będzie mogła zakończyć współpracę.

Koszty i czas oceny sporu

Zakres pracy zależy od umowy, przyczyny przeszkody i spornych dowodów. Czasem wystarcza analiza dokumentów i korespondencja; czasem potrzebna jest ekspertyza albo postępowanie. Przed decyzją o procesie porównaj wartość spornej dostawy, możliwe roszczenia, koszt opinii i ryzyko egzekucji. Nie da się obiecać czasu ani wyniku wyłącznie na podstawie stwierdzenia, że kontrahent powołał się na siłę wyższą.

Najczęściej zadawane pytania

Czy pandemia lub wojna to zawsze siła wyższa?

Nie. Nie chodzi o skalę zdarzenia, lecz o to, czy w danym przypadku uniemożliwiło ono spełnienie świadczenia i czy skutków rozsądnie nie dało się opanować.

Mój dostawca twierdzi, że z powodu choroby personelu nie może dostarczyć. Czy to siła wyższa?

Zazwyczaj nie. Braki kadrowe co do zasady są ryzykiem przedsiębiorcy i obciążają go, chyba że umowa stanowi inaczej lub okoliczności są wyjątkowe.

Czy muszę zapłacić za świadczenie, które nie zostało spełnione z powodu siły wyższej?

Overmacht sama nie rozlicza umowy. Sprawdź prawo wstrzymania płatności oraz przesłanki rozwiązania w całości lub w części. Po skutecznym rozwiązaniu mogą powstać obowiązki zwrotne, w tym zwrot odpowiedniej zaliczki. Częściowo wykonane świadczenia i szczególne przepisy mogą wpływać na rozliczenie.

Czy siła wyższa może dotyczyć także obowiązku zapłaty?

Rzadko. Niewypłacalność z reguły — zgodnie ze zwyczajami obrotu — obciąża tego, kto ma zapłacić.

Czy potrzebuję wezwania do usunięcia naruszenia (ingebrekestelling)?

To zależy od roszczenia i rodzaju przeszkody. Gdy wykonanie pozostaje możliwe, odpowiednie wezwanie może być potrzebne do powstania stanu verzuim, choć istnieją wyjątki. Dla rozwiązania z art. 6:265 BW przy trwałej lub czasowej niemożliwości wykonania verzuim nie jest wymagane. Wezwanie nie powoduje samo w sobie odpowiedzialności odszkodowawczej za naruszenie objęte skuteczną overmacht.

Sprawdź, czy powołanie się na siłę wyższą jest zasadne

Arslan Advocaten oceni, czy powołanie się na siłę wyższą się obroni, co wynika z Twojej umowy i warunków oraz jakie działania są dostępne i z jakim ryzykiem oraz kosztem się wiążą.

Zadzwoń pod 06 30 17 26 52 lub wyślij pytanie przez formularz kontaktowy.

Przeczytaj także

• Dostawca nie dostarcza lub spóźnia się
• Wezwanie do usunięcia naruszenia w biznesie: plan i wzór pisma
• Wstrzymanie prac lub płatności w sporze gospodarczym

Źródła i podstawa prawna

• Burgerlijk Wetboek Boek 6: art. 6:74–78, 6:81–83, 6:233, 6:235, 6:237, 6:258, 6:262 i 6:265.

Przykład zastosowania wyjątku dotyczącego korzyści: Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden, ECLI:NL:GHARL:2022:1764. Sąd ocenił korzyść wynikającą z wypłaty ubezpieczenia po kradzieży pojazdu, który miał zostać przekazany wierzycielowi. Znaczenie miały konkretne ustalenia stron.