Siła wyższa (overmacht) występuje, gdy druga strona dopuszcza się niewykonania z przyczyny, której nie można jej przypisać i która także nie obciąża jej na mocy ustawy, umowy lub zwyczajów obrotu (art. 6:75 BW). Kto skutecznie powoła się na siłę wyższą, nie musi płacić odszkodowania. Nie oznacza to jednak, że Ty jako druga strona zostajesz z niczym: co do zasady wciąż możesz rozwiązać (ontbinden) umowę.
Autor: Onur Arslan, adwokat w Arslan & Arslan Advocaten. Wpisany do rejestru dziedzin prawa Nederlandse orde van advocaten (niderlandzka izba adwokacka) dla prawa pracy i szkód osobowych. Onur Arslan przez lata był adwokatem prawa spółek i kuratorem, ma wieloletnie doświadczenie w sporach z zakresu prawa finansowego. Ostatnia aktualizacja: 17 september 2026. Zweryfikowano 17 september 2026 na podstawie tekstu ustawy na wetten.overheid.nl.
„Przez burzę nie możemy dostarczyć.” „Przez wzrost cen surowców wykonanie nie jest już możliwe.” „Nasz podwykonawca zbankrutował, więc to siła wyższa.” To słowo pada szybko — często zbyt szybko. Ta strona wyjaśnia, kiedy powołanie się na siłę wyższą jest zasadne, kiedy nie, oraz co możesz zrobić w obu sytuacjach.
Co siła wyższa oznacza w sensie prawnym
Każde niewykonanie co do zasady rodzi obowiązek odszkodowania, chyba że nie można go dłużnikowi przypisać; siła wyższa to właśnie takie nieprzypisywalne niewykonanie.
Art. 6:74 BW ustanawia zasadę: kto dopuszcza się niewykonania, naprawia szkodę, „chyba że niewykonania nie można dłużnikowi przypisać”. Art. 6:75 BW doprecyzowuje, kiedy tak jest: gdy niewykonanie nie wynika z jego winy ani — na mocy ustawy, czynności prawnej lub zwyczajów obrotu — nie obciąża jego ryzyka.
To zatem dwa testy, które muszą być spełnione łącznie:
- Brak winy. Przyczyna leżała poza sferą wpływu dłużnika i rozsądnie rzecz biorąc nie mógł on nic zrobić, by jej zapobiec lub ograniczyć skutki.
- Brak ryzyka. Nawet bez winy przyczyna może obciążać dłużnika: bo tak stanowi ustawa, tak wynika z umowy albo tak przyjmuje się w obrocie.
Dłużnik, który powołuje się na siłę wyższą, musi przedstawić fakty to uzasadniające i w razie potrzeby je udowodnić.
Co zazwyczaj NIE jest siłą wyższą?
Wiele przyczyn przedstawianych jako siła wyższa — zgodnie z ustawą lub zwyczajami obrotu — obciąża ryzyko strony, która się na nie powołuje.
| Wskazywana przyczyna | Dlaczego co do zasady to NIE jest siła wyższa |
|---|---|
| Niewykonanie przez osoby pomocnicze lub podwykonawców | Dłużnik odpowiada za nich jak za własne działania (art. 6:76 BW) |
| Użyte maszyny lub materiały okazują się nieodpowiednie | Co do zasady obciąża to dłużnika (art. 6:77 BW) |
| Brak pieniędzy lub problemy z płatnością | Ryzyko własnej niewypłacalności ponosi dłużnik |
| Wzrost cen lub droższe surowce | Spełnienie staje się droższe, nie niemożliwe; to ryzyko prowadzenia działalności |
| Dostawca dłużnika nie dostarcza | Zależy od okoliczności, ale często to ryzyko przedsiębiorcy, zwłaszcza gdy były alternatywy |
| Wydarzenia możliwe do przewidzenia | Kto mógł przewidzieć ryzyko przy zawarciu umowy, często je zaakceptował |
Prawdziwa siła wyższa to zwykle zdarzenia zewnętrzne, nie do przewidzenia ani uniknięcia, których skutków rozsądnie nie dało się opanować: środek władz zakazujący wykonania, pożar bez własnej winy, skrajna katastrofa naturalna blokująca także trasy alternatywne.
Klauzula siły wyższej w umowie
Wiele umów i ogólnych warunków zawiera własną regulację siły wyższej; może ona pojęcie ustawowe rozszerzać lub zawężać i co do zasady ma pierwszeństwo.
Klauzula może np. stanowić, że strajk, zakłócenia u dostawców lub problemy transportowe są siłą wyższą. Jest to dopuszczalne, ale nie bez granic. Jeżeli tak szeroka klauzula znajduje się w ogólnych warunkach, druga strona może ją uchylić, jeśli jest nadmiernie uciążliwa (art. 6:233 lit. a BW). W relacjach z konsumentami obowiązują surowsze zasady: postanowienie istotnie zwalniające sprzedawcę z obowiązków uznaje się za domyślnie nadmiernie uciążliwe (art. 6:237 BW).
Dlatego przy powołaniu się na siłę wyższą zawsze najpierw sprawdź: co mówi umowa i czy te warunki w ogóle obowiązują?
Jakie są skutki siły wyższej?
Przy zasadne siły wyższej odpada roszczenie o odszkodowanie, ale inne uprawnienia pozostają: rozwiązanie (ontbinding), wstrzymanie (opschorting), a czasem roszczenie o wydanie korzyści uzyskanej wskutek siły wyższej.
- Brak odszkodowania. To skutek podstawowy.
- Rozwiązanie pozostaje możliwe. Art. 6:265 BW przyznaje uprawnienie do rozwiązania przy każdym niewykonaniu, także nieprzypisywalnym. Nie musisz czekać na świadczenie, które nie nastąpi, ani spełniać własnego świadczenia wzajemnego.
- Wstrzymanie. Dopóki druga strona nie świadczy, co do zasady możesz wstrzymać własne świadczenie.
- Siła wyższa tymczasowa. Gdy spełnienie jest czasowo niemożliwe, dłużnik nie pozostaje w zwłoce, dopóki stan ten trwa. Wtedy możliwe jest rozwiązanie, lecz nie każde krótkie opóźnienie je uzasadnia.
- Wydanie korzyści. Jeżeli dłużnik uzyskał wskutek siły wyższej korzyść — np. odszkodowanie z ubezpieczenia za zniszczoną rzecz — to możesz w pewnych okolicznościach żądać jej wydania (art. 6:78 BW).
Siła wyższa czy nieprzewidziane okoliczności?
Siła wyższa dotyczy pytania, czy można wymagać spełnienia świadczenia bez odszkodowania; nieprzewidziane okoliczności dotyczą tego, czy umowę należy dostosować (art. 6:258 BW).
Znaczny wzrost cen rzadko stanowi siłę wyższą, ale może — przy rygorystycznych przesłankach — być nieprzewidzianą okolicznością: taką, której strony nie uwzględniły przy zawarciu umowy, i która jest takiego rodzaju, że druga strona, zgodnie z zasadami redelijkheid en billijkheid (słuszności i uczciwości), nie może oczekiwać niezmienionego utrzymania umowy. Sąd podchodzi do tego powściągliwie. Tę ścieżkę omawiamy na osobnej stronie.
Dla ilustracji. Hurtownia uzgodniła z przewoźnikiem, że ładunek materiałów budowlanych zostanie dostarczony do projektu budowlanego w konkretnym dniu. Tego dnia część drogi prowincjonalnej znalazła się pod wodą po ekstremalnych opadach i obszar został zamknięty przez władze. Przewoźnik powołuje się na siłę wyższą i dostarcza trzy dni później. Hurtownia w międzyczasie kupiła materiały zastępcze gdzie indziej. Zamknięcie przez władze może na pierwsze dni uzasadniać skuteczne powołanie się na siłę wyższą, tak że przewoźnik nie musi pokrywać dodatkowych kosztów. Jednak jeśli przewoźnik mógł skorzystać z alternatywnej trasy, która była otwarta, albo zgłosił problem dopiero po umówionym terminie, mimo że wiedział o nim wcześniej, powołanie to jest słabsze. Hurtownia i tak mogła rozwiązać umowę w części, która stała się zbędna. To przykładowa sytuacja ilustrująca zasadę, a nie sprawa naszej kancelarii.
Co powinieneś zrobić
Gdy druga strona powołuje się na siłę wyższą:
- Poproś pisemnie o uzasadnienie. Jakie zdarzenie, od kiedy, dlaczego nie dało się go uniknąć i jakie alternatywy sprawdzono?
- Przeczytaj umowę i ogólne warunki. Czy jest klauzula siły wyższej, czy ma zastosowanie i jest ważna?
- Wyznacz termin spełnienia świadczenia, gdy tylko wskazana przyczyna ustanie.
- Ograniczaj swoją szkodę, np. przez zakupy zastępcze, i dokumentuj koszty.
- Rozważ rozwiązanie umowy, jeśli świadczenie nie ma już dla Ciebie sensu — także wtedy, gdy siła wyższa jest zasadna.
Gdy chcesz sam powołać się na siłę wyższą:
- Zgłoś to niezwłocznie, pisemnie i z uzasadnieniem.
- Udokumentuj przyczynę oraz to, co zrobiłeś, by ograniczyć skutki.
- Szukaj alternatyw i odnotuj, dlaczego nie były wykonalne.
- Sprawdź swoje ubezpieczenie; wypłata może mieć znaczenie dla drugiej strony.
Najczęściej zadawane pytania
Czy pandemia lub wojna to zawsze siła wyższa?
Nie. Nie chodzi o skalę zdarzenia, lecz o to, czy w danym przypadku uniemożliwiło ono spełnienie świadczenia i czy skutków rozsądnie nie dało się opanować.
Mój dostawca twierdzi, że z powodu choroby personelu nie może dostarczyć. Czy to siła wyższa?
Zazwyczaj nie. Braki kadrowe co do zasady są ryzykiem przedsiębiorcy i obciążają go, chyba że umowa stanowi inaczej lub okoliczności są wyjątkowe.
Czy muszę zapłacić za świadczenie, które nie zostało spełnione z powodu siły wyższej?
Co do zasady nie. Możesz rozwiązać umowę w części, która nie została wykonana, i żądać zwrotu przedpłat.
Czy siła wyższa może dotyczyć także obowiązku zapłaty?
Rzadko. Niewypłacalność z reguły — zgodnie ze zwyczajami obrotu — obciąża tego, kto ma zapłacić.
Czy potrzebuję wezwania do usunięcia naruszenia (ingebrekestelling)?
Dla odszkodowania przy czasowym niewykonaniu potrzebna jest zwłoka, a do niej zwykle wezwanie do usunięcia naruszenia. Dla rozwiązania przy trwałej niemożliwości — nie. W razie wątpliwości zawsze wyślij pisemne wezwanie.
Sprawdź, czy powołanie się na siłę wyższą jest zasadne
Arslan & Arslan Advocaten oceni, czy powołanie się na siłę wyższą się obroni, co wynika z Twojej umowy i warunków oraz która ścieżka — wykonanie, rozwiązanie czy odszkodowanie — przyniesie najwięcej.
Zadzwoń pod 070 450 0300 lub wyślij pytanie przez formularz kontaktowy.
Przeczytaj także
- Dostawca nie dostarcza lub spóźnia się
- Wezwanie do usunięcia naruszenia w biznesie: plan i wzór pisma
- Wstrzymanie prac lub płatności w sporze gospodarczym
Źródła i podstawa prawna
Źródła zweryfikowano 17 september 2026.
Ta strona zawiera informacje ogólne i nie stanowi porady prawnej dotyczącej Twojej sytuacji. Zawartość nie stanowi podstawy do dochodzenia roszczeń.
