Rozwód jest międzynarodowy zawsze, gdy w sprawie pojawia się element zagraniczny — a przy małżeństwie zawartym w Polsce i życiu w Niderlandach pojawia się on niemal zawsze. Rodzi to trzy odrębne pytania, które trzeba rozstrzygnąć osobno: który sąd jest właściwy, prawo którego państwa stosuje się do poszczególnych kwestii i czy orzeczenie zostanie uznane w drugim kraju. Ten artykuł prowadzi przez wszystkie trzy.
W skrócie
- Międzynarodowy rozwód rodzi trzy odrębne pytania: który sąd, jakie prawo i jak uznać orzeczenie.
- Właściwość zależy od miejsca zwykłego pobytu, a nie od miejsca zawarcia małżeństwa.
- Rozwód, majątek, alimenty i sprawy dzieci mogą podlegać różnym systemom prawnym w jednej sprawie.
- Wyjazd z dzieckiem za granicę wymaga zgody drugiego rodzica albo zezwolenia sądu.
- Po rozwodzie zgłoś podział emerytury zakładowej w ciągu dwóch lat i wpisz orzeczenie do polskich akt.
Kiedy rozwód jest międzynarodowy
Wystarczy jeden element transgraniczny: ślub za granicą, jedno z małżonków mieszkające w innym państwie, obce obywatelstwo choćby jednej strony, majątek poza Holandią albo dzieci mieszkające w innym kraju. Typowy układ — ślub w Polsce, oboje od lat w Niderlandach, mieszkanie zostało w Polsce — to już rozwód międzynarodowy, mimo że oboje mieszkacie w tym samym kraju.
Konsekwencja jest praktyczna: nie wystarczy zastosować jednego prawa. Rozwód, podział majątku, alimenty i sprawy dzieci mogą w jednej sprawie podlegać różnym systemom prawnym.
Który sąd jest właściwy — osobno dla każdej kwestii
Właściwość ustala się oddzielnie dla każdego przedmiotu sprawy, a nie raz dla całego rozwodu. Regulują to trzy różne rozporządzenia unijne:
- Sam rozwód — rozporządzenie (UE) 2019/1111, zwane Bruksela II ter. Stosuje się je do postępowań wszczętych 1 sierpnia 2022 r. lub później; do spraw wszczętych wcześniej nadal stosuje się poprzednie rozporządzenie (WE) 2201/2003. Podstawy właściwości są w obu takie same.
- Alimenty — rozporządzenie (WE) 4/2009. Sąd rozwodowy zwykle może o nich orzec, ale właściwy jest też sąd miejsca zwykłego pobytu uprawnionego.
- Władza rodzicielska, opieka i kontakty — również Bruksela II ter, ale według innej reguły: właściwy jest sąd państwa, w którym dziecko ma zwykły pobyt w chwili wniesienia sprawy (art. 7). Dziecko mieszkające w Polsce oznacza więc polski sąd w sprawach dziecka, nawet jeśli rozwód toczy się w Holandii.
Do samego rozwodu sąd holenderski jest właściwy (art. 3), gdy: oboje macie tu zwykły pobyt; tu był ostatni wspólny pobyt i jedno z was nadal tu mieszka; mieszka tu pozwany; przy wspólnym wniosku — mieszka tu jedno z was; wnioskodawca mieszka tu od co najmniej roku; albo od sześciu miesięcy i ma obywatelstwo holenderskie. Właściwe są też sądy państwa wspólnego obywatelstwa — dla dwojga Polaków także polski sąd.
Często właściwe są więc sądy dwóch państw naraz. Decyduje pierwszeństwo: sprawę prowadzi sąd, do którego wniosek wpłynął pierwszy, a drugi zawiesza postępowanie z urzędu (art. 20). Od wyboru sądu zależy czas, koszt i nierzadko wysokość alimentów — przemyśl to przed złożeniem wniosku.
Trzy typowe układy
Oboje mieszkacie w Holandii
Rozwód: sąd holenderski, ale polski również — liczy się pierwszeństwo. Dzieci i alimenty: sąd holenderski. Majątek: patrz niżej — mieszkanie tutaj nie oznacza jeszcze holenderskiego ustroju majątkowego.
Jedno z was wróciło do Polski
Rozwód: sąd holenderski pozostaje właściwy, jeżeli wnioskodawca mieszka tu od co najmniej roku albo jeśli to tu był ostatni wspólny pobyt i jedno z was tu został. Polski sąd jest właściwy, gdy mieszka tam pozwany. Kto pierwszy złoży wniosek, ten wybiera forum. Doręczenie do Polski odbywa się według unijnego rozporządzenia o doręczaniu dokumentów i wydłuża sprawę o kilka tygodni.
Dzieci mieszkają w innym państwie niż jedno z rodziców
Tu sprawa się rozdziela. Rozwód może toczyć się w Holandii, a o opiece, kontaktach i miejscu pobytu dziecka orzeka sąd państwa zwykłego pobytu dziecka. Wyjątek: przez trzy miesiące po legalnej przeprowadzce sąd poprzedniego miejsca pobytu zachowuje właściwość do zmiany orzeczenia o kontaktach, jeśli rodzic uprawniony do kontaktów nadal tam mieszka (art. 8). Uwaga: przeprowadzka bez zgody nie jest legalna i nie przenosi właściwości — o tym niżej.
Prawo którego państwa
Właściwość sądu i prawo właściwe to dwie różne rzeczy. Sąd holenderski może rozstrzygać sprawę według prawa polskiego, a sąd polski według prawa holenderskiego.
Do samego rozwodu sąd holenderski stosuje co do zasady prawo holenderskie, chyba że małżonkowie zgodnie wybiorą prawo wspólnego obywatelstwa. Prawo holenderskie nie wymaga wykazywania winy: wystarczy trwały rozkład pożycia stwierdzony przez jedną ze stron.
Do alimentów stosuje się zwykle prawo państwa zwykłego pobytu uprawnionego (protokół haski z 2007 r.). Do ustroju majątkowego decyduje data zawarcia małżeństwa, a nie miejsce zamieszkania w chwili rozwodu — i to właśnie tu najczęściej pojawia się błąd.
Do władzy rodzicielskiej i miejsca pobytu dziecka stosuje się prawo państwa zwykłego pobytu dziecka. Zasady obowiązujące w Holandii opisujemy w artykule o władzy rodzicielskiej.
Podział majątku ponad granicami
Punktem wyjścia jest ustrój majątkowy obowiązujący w małżeństwie. Przy małżeństwach zawartych w Polsce zwykle obowiązuje polska wspólność ustawowa, a przy zawartych w Holandii po 2018 roku ograniczona wspólność majątkowa.
Różnica bywa istotna. Holenderska ograniczona wspólność obejmuje co do zasady tylko majątek nabyty w trakcie małżeństwa; majątek sprzed ślubu, spadki i darowizny pozostają osobiste. Zasady opisujemy w artykule o ograniczonej wspólności majątkowej.
Która data przesądza
- Małżeństwo od 29 stycznia 2019 r. — obowiązuje rozporządzenie (UE) 2016/1103. Holandia w nim uczestniczy, Polska nie, ale przy sprawie prowadzonej w Holandii nie stanowi to przeszkody: sąd holenderski i tak je stosuje. Bez wyboru prawa decyduje pierwszy wspólny zwykły pobyt po ślubie.
- Małżeństwo od 1 września 1992 r. do 28 stycznia 2019 r. — obowiązuje konwencja haska z 1978 r. o prawie właściwym dla ustrojów majątkowych. Bez wyboru prawa i bez umowy majątkowej decyduje pierwszy wspólny zwykły pobyt po ślubie. Ślub w Polsce i wspólne życie tam przez pierwsze miesiące oznacza więc polski ustrój ustawowy — także po latach mieszkania w Holandii.
- Małżeństwo przed 1 września 1992 r. — stosuje się starsze reguły i potrzebna jest indywidualna ocena.
Jest jednak wyjątek, o którym mało kto wie. Jeżeli małżonkowie nie wybrali prawa i nie zawarli umowy majątkowej, a oboje mają zwykły pobyt w tym samym państwie nieprzerwanie przez co najmniej dziesięć lat, od tego momentu zaczyna obowiązywać prawo tego państwa (art. 7 konwencji z 1978 r.). Dla polskiej pary mieszkającej w Holandii od dekady oznacza to, że majątek nabyty po upływie tych dziesięciu lat podlega już prawu holenderskiemu. Zmiana działa wyłącznie na przyszłość — majątek zgromadzony wcześniej pozostaje pod prawem dotychczasowym (art. 8 konwencji). Jeden majątek małżeński rozpada się wtedy na dwa okresy i wymaga osobnego rozliczenia.
Przy nieruchomości w Polsce sam podział następuje według prawa właściwego dla ustroju majątkowego, ale wpis do księgi wieczystej i formalności załatwia się według prawa polskiego, zwykle u notariusza.
Nie zapominaj o emeryturze: holenderskie przepisy przewidują podział emerytury zakładowej zgromadzonej w trakcie małżeństwa, a zgłoszenia dokonuje się w ciągu dwóch lat od rozwodu — inaczej fundusz nie wypłaci części automatycznie.
Dzieci: gdzie i według jakich zasad
W Holandii oboje rodzice zachowują po rozwodzie władzę rodzicielską, a obowiązkowy jest plan rodzicielski określający opiekę, kontakty i koszty. Bez niego sąd nie orzeknie rozwodu; szczegóły opisujemy w artykule o planie rodzicielskim.
Alimenty na dziecko oblicza się według holenderskich wytycznych, uwzględniających potrzeby dziecka i możliwości obojga rodziców. Zasady opisujemy w artykule o alimentach na dziecko.
Wyjazd z dzieckiem do Polski
To najpoważniejsza kwestia w międzynarodowych rozwodach. Przy wspólnej władzy rodzicielskiej przeprowadzka dziecka za granicę wymaga zgody drugiego rodzica albo zezwolenia sądu.
Wyjazd bez tej zgody może zostać uznany za bezprawne uprowadzenie w rozumieniu konwencji haskiej, nawet gdy rodzic wraca do kraju pochodzenia i mieszka z dzieckiem u rodziny. Skutkiem bywa nakaz powrotu dziecka do Holandii.
Sąd, oceniając wniosek o zgodę na wyjazd, bierze pod uwagę interes dziecka: więzi z obojgiem rodziców, sytuację szkolną, motywy przeprowadzki, realność planu i możliwość utrzymania kontaktu z rodzicem pozostającym w Holandii.
Scenariusz: chcesz wrócić z dzieckiem do Polski
Załóżmy, że mieszkacie w Holandii, dziecko chodzi tu do szkoły, oboje macie władzę rodzicielską, a ty chcesz wrócić do rodziny w Polsce. Kolejność jest następująca:
- Poproś drugiego rodzica o zgodę na piśmie — konkretną: data wyjazdu, miejscowość, szkoła, adres. Zgoda ogólna („nie mam nic przeciwko”) nie wystarczy, gdy później dojdzie do sporu.
- Brak zgody? Wystąp do sądu o zezwolenie zastępujące zgodę, zanim wyjedziesz. Do tego czasu dziecko zostaje w Holandii.
- Przygotuj plan, nie zamiar. Sąd waży interes dziecka: więzi z obojgiem rodziców, sytuację szkolną, motywy przeprowadzki, realność planu (mieszkanie, praca, szkoła — najlepiej udokumentowane) oraz to, jak zapewnisz kontakt z rodzicem pozostającym w Holandii. Konkretna propozycja — dłuższe wakacje, ferie, koszty podróży po twojej stronie, regularne połączenia wideo — waży więcej niż deklaracje.
- Nie wyjeżdżaj „na próbę”. Wyjazd bez zgody może zostać uznany za bezprawne uprowadzenie w rozumieniu konwencji haskiej, także gdy wracasz do kraju pochodzenia i mieszkasz u rodziny. Skutkiem bywa nakaz powrotu dziecka do Holandii, a właściwość sądu w sprawach dziecka nie przechodzi na Polskę, bo przeprowadzka nie była legalna.
Alimenty na rzecz byłego małżonka
Prawo holenderskie przewiduje alimenty dla byłego małżonka, gdy jedno z nich nie jest w stanie samodzielnie się utrzymać. Standardowy okres wynosi obecnie połowę długości małżeństwa, maksymalnie pięć lat, z wyjątkami przy długich małżeństwach i małych dzieciach.
Prawo polskie reguluje to inaczej, więc wybór sądu wpływa bezpośrednio na wysokość i czas trwania świadczenia.
Zasady obliczania w Holandii opisujemy w artykule o alimentach na rzecz partnera.
Uznanie rozwodu w drugim państwie
Rozwód orzeczony w Holandii jest w Polsce uznawany co do zasady z mocy prawa, na podstawie przepisów unijnych, bez odrębnego postępowania sądowego.
Do wpisania rozwodu do polskich akt stanu cywilnego potrzebne są zwykle: odpis orzeczenia, zaświadczenie unijne wydawane przez sąd holenderski oraz tłumaczenie przysięgłe. Wniosek składa się w urzędzie stanu cywilnego.
Bez tego wpisu w polskich rejestrach nadal figurujesz jako osoba zamężna, co ma znaczenie przy ponownym małżeństwie, dziedziczeniu i sprawach majątkowych w Polsce. Załatw to od razu po uprawomocnieniu się orzeczenia.
Odwrotny kierunek działa podobnie: rozwód orzeczony w Polsce jest uznawany w Holandii i wpisywany do rejestru na podstawie orzeczenia z zaświadczeniem i tłumaczeniem.
Jak przebiega sprawa w Holandii
Postępowanie zaczyna się od wniosku składanego przez adwokata; strony nie mogą wystąpić samodzielnie, a przy wspólnym wniosku wystarczy jeden adwokat dla obojga. Rozwód za porozumieniem stron, z gotowym planem rodzicielskim i uzgodnionym podziałem majątku, trwa zwykle od sześciu do dziesięciu tygodni; sprawa sporna nierzadko rok lub dłużej.
Orzeczenie uprawomocnia się po upływie terminu na apelację, a rozwód jest skuteczny dopiero po wpisaniu go do rejestru stanu cywilnego w ciągu sześciu miesięcy. Przebieg krok po kroku opisujemy w artykule o przeprowadzeniu rozwodu.
Koszty i pomoc prawna
Na koszty składają się honorarium adwokata, opłata sądowa oraz tłumaczenia i dokumenty zagraniczne.
Przy niższych dochodach dostępne jest dofinansowanie pomocy prawnej z udziałem własnym zależnym od dochodu sprzed dwóch lat. Zasady opisujemy w artykule o bezpłatnej pomocy prawnej.
Rozwód za porozumieniem stron jest wyraźnie tańszy: jeden adwokat i jedna opłata sądowa. Nawet przy konflikcie warto rozważyć mediację.
Dokumenty: co naprawdę jest potrzebne
Wokół dokumentów narosło sporo mitów — najczęściej ten o apostille i o tym, że wszystko trzeba tłumaczyć. W obrocie między państwami Unii jest inaczej.
Do postępowania w Holandii
- Odpis polskiego aktu małżeństwa i akty urodzenia dzieci. Poproś w polskim USC o wielojęzyczny formularz standardowy dołączany do odpisu — na jego podstawie tłumaczenie przysięgłe zwykle nie jest potrzebne (rozporządzenie (UE) 2016/1191, obowiązujące od 16 lutego 2019 r.). To jedna wizyta w urzędzie zamiast rachunku od tłumacza.
- Apostille ani legalizacja nie są wymagane dla takich dokumentów w obrocie wewnątrzunijnym (art. 4 tego rozporządzenia).
- Dokumenty tożsamości i wypis z rejestru mieszkańców (BRP) z gminy.
- Do podziału majątku: dane o nieruchomościach w obu krajach, wyciągi z kont, informacje o kredytach i o zgromadzonej emeryturze zakładowej.
- Przy dzieciach: dochody obojga rodziców, koszty opieki i planowany podział opieki.
Do wpisu rozwodu w polskim USC
- Odpis prawomocnego orzeczenia sądu holenderskiego.
- Zaświadczenie unijne wydawane przez sąd holenderski na formularzu z załącznika II do rozporządzenia 2019/1111 (art. 36). Wydaje się je na wniosek strony — sąd nie robi tego z urzędu, więc trzeba o nie poprosić.
- Tłumaczenie przysięgłe — tutaj już potrzebne. Wielojęzyczne formularze obejmują akty urodzenia, małżeństwa i zameldowania, ale nie orzeczenia rozwodowe, więc orzeczenie i zaświadczenie trzeba przetłumaczyć.
Nie potrzebujesz natomiast żadnego odrębnego postępowania o uznanie: samo uznanie następuje z mocy prawa (art. 30 rozporządzenia 2019/1111). USC dokonuje wpisu na podstawie kompletu wyżej.
Najczęstsze błędy
Pierwsza pomyłka to założenie, że skoro ślub był w Polsce, rozwodzić trzeba się w Polsce. Właściwość zależy od miejsca zwykłego pobytu i obywatelstwa, a nie od miejsca ślubu.
Druga to wyjazd z dzieckiem do Polski bez zgody drugiego rodzica — z konsekwencjami sięgającymi znacznie dalej niż sama sprawa rozwodowa.
Trzecia to pominięcie wpisu rozwodu do polskich akt stanu cywilnego, przez co w Polsce nadal widniejesz jako osoba zamężna.
Czwarta to zapomnienie o podziale emerytury zakładowej: zgłoszenie do funduszu w ciągu dwóch lat od rozwodu jest warunkiem automatycznej wypłaty.
Gdzie sprawdzić przepisy
Informacje o rozwodzie, władzy rodzicielskiej i alimentach publikuje Rijksoverheid.
Najczęstsze pytania
Czy ślub w Polsce oznacza rozwód tylko w Polsce?
Nie. Miejsce zawarcia małżeństwa nie ma dla właściwości sądu żadnego znaczenia. Jeżeli oboje mieszkacie w Holandii, sąd holenderski jest właściwy — a ponieważ oboje macie polskie obywatelstwo, polski sąd również. Decyduje więc pierwszeństwo: sprawę prowadzi ten sąd, do którego wniosek wpłynął pierwszy.
Czy sąd rozwodowy zawsze decyduje także o dzieciach?
Nie. O opiece, kontaktach i miejscu pobytu dziecka orzeka co do zasady sąd państwa, w którym dziecko ma zwykły pobyt w chwili wniesienia sprawy. Gdy dzieci mieszkają z jednym rodzicem w Polsce, a rozwód toczy się w Holandii, sprawy dzieci mogą trafić do polskiego sądu. O alimentach sąd rozwodowy zwykle orzec może, bo wynika to z odrębnego rozporządzenia 4/2009.
Gdzie mogę się rozwieść?
Sąd holenderski jest właściwy między innymi wtedy, gdy oboje małżonkowie mają tu zwykły pobyt, gdy mieszka tu pozwany albo gdy wnioskodawca mieszka w Holandii od co najmniej roku. Przy wspólnym wniosku wystarczy pobyt jednego z małżonków.
Jakie prawo stosuje sąd?
Do samego rozwodu sąd holenderski stosuje co do zasady prawo holenderskie, chyba że małżonkowie wybiorą prawo wspólnego obywatelstwa. Do alimentów, majątku i spraw dzieci mogą mieć zastosowanie inne systemy prawne.
Czy mogę wyjechać z dzieckiem do Polski?
Przy wspólnej władzy rodzicielskiej wymaga to zgody drugiego rodzica albo zezwolenia sądu. Wyjazd bez zgody może zostać uznany za bezprawne uprowadzenie i zakończyć się nakazem powrotu dziecka.
Czy holenderski rozwód jest uznawany w Polsce?
Tak, co do zasady z mocy prawa na podstawie przepisów unijnych. Do wpisu w polskich aktach stanu cywilnego potrzebne są odpis orzeczenia, zaświadczenie unijne z sądu i tłumaczenie przysięgłe.
Powiązane artykuły
Podsumowanie
Rozstrzygnij trzy pytania osobno — i to dla każdej kwestii z osobna: który sąd, jakie prawo, jak uznać orzeczenie. Miejsce ślubu nie decyduje o niczym; decydują zwykły pobyt i obywatelstwo, a przy majątku data zawarcia małżeństwa. Przy dzieciach kluczowa jest zgoda na wyjazd za granicę — uzyskana przed wyjazdem. Po rozwodzie pamiętaj o wpisie do polskich akt i o zgłoszeniu podziału emerytury w ciągu dwóch lat.
Planujesz rozwód z elementem zagranicznym albo otrzymałeś wniosek z sądu? Skontaktuj się z nami, a ustalimy właściwy sąd i prawo oraz poprowadzimy sprawę w obu krajach.
