Zwolnienie w okresie próbnym to sytuacja, która potrafi zaskoczyć każdego pracownika w Holandii. Z dnia na dzień możesz usłyszeć, że współpraca się kończy, często bez podania szczegółowego powodu. Wiele osób uważa, że w okresie próbnym pracodawca może zrobić wszystko, a pracownik nie ma żadnych praw. To nieprawda. Choć przepisy dają pracodawcy w tym czasie dużą swobodę, istnieją granice, których nie wolno przekroczyć. W tym artykule wyjaśniamy, czym jest okres próbny, kiedy zwolnienie w okresie próbnym jest zgodne z prawem, a kiedy mimo wszystko możesz je skutecznie zakwestionować.
Czym jest okres próbny?
Okres próbny, po niderlandzku proeftijd, to początkowy etap umowy o pracę, w którym zarówno pracodawca, jak i pracownik mogą szybko sprawdzić, czy współpraca odpowiada obu stronom. W tym czasie obowiązują złagodzone zasady zakończenia umowy. Najważniejsza różnica polega na tym, że w okresie próbnym umowę można rozwiązać natychmiast, bez zachowania okresu wypowiedzenia i bez zgody UWV ani sądu.
Okres próbny musi jednak spełniać konkretne wymogi formalne, w przeciwnym razie jest nieważny. Pracownik, który zna te wymogi, ma realną przewagę, ponieważ nieważny okres próbny oznacza, że zwolnienie w okresie próbnym w ogóle nie mogło się odbyć na tych zasadach.
Kiedy okres próbny jest ważny?
Aby okres próbny był ważny, musi zostać uzgodniony na piśmie, najczęściej w umowie o pracę lub w obowiązującym układzie zbiorowym. Ustna obietnica nie wystarczy. Ponadto okres próbny musi być jednakowy dla obu stron, co oznacza, że nie może być dłuższy dla pracownika niż dla pracodawcy.
Obowiązują również maksymalne długości. Przy umowie na czas określony krótszej niż dwa lata okres próbny może wynosić najwyżej jeden miesiąc. Przy umowie na czas nieokreślony oraz przy umowie na dwa lata lub dłużej dopuszczalne są maksymalnie dwa miesiące. Co bardzo istotne, przy umowie zawartej na okres do sześciu miesięcy okres próbny jest w ogóle niedozwolony. Jeśli mimo to zapisano go w umowie, jest nieważny, a pracownik korzysta z pełnej ochrony przed zwolnieniem od pierwszego dnia.
Kiedy okres próbny jest nieważny?
Okres próbny bywa nieważny częściej, niż się wydaje. Najczęstsze przyczyny to brak formy pisemnej, przekroczenie maksymalnej długości, zastosowanie okresu próbnego przy zbyt krótkiej umowie oraz ponowne wpisanie okresu próbnego w kolejnej umowie na to samo stanowisko. Jeśli wykonujesz zasadniczo tę samą pracę co wcześniej, nowy okres próbny zwykle nie jest dozwolony. W każdej z tych sytuacji zwolnienie w okresie próbnym może okazać się bezprawne.
Jakie prawa ma pracownik w okresie próbnym?
Mimo złagodzonych zasad pracownik nie jest pozbawiony ochrony. Pracodawca nie może rozwiązać umowy z powodu zakazanej dyskryminacji, na przykład z uwagi na ciążę, pochodzenie, religię, wiek czy stan zdrowia. Jeśli pracownica zostaje zwolniona zaraz po tym, jak poinformowała o ciąży, istnieje poważne podejrzenie zwolnienia dyskryminacyjnego, które jest zakazane także w okresie próbnym.
Pracownik ma również prawo zapytać o powód zwolnienia. Pracodawca, na żądanie, musi wskazać przyczynę na piśmie. Choć w okresie próbnym powód nie musi być tak szczegółowy jak przy zwykłym zwolnieniu, nie może on być sprzeczny z prawem ani z zasadą dobrego pracodawcy.
Przepisy i podstawy prawne
Zasady dotyczące okresu próbnego wynikają z holenderskiego kodeksu cywilnego, który reguluje umowę o pracę, oraz z obowiązujących układów zbiorowych. Układ zbiorowy może w pewnych granicach modyfikować zasady, dlatego zawsze warto sprawdzić, czy w Twojej branży obowiązuje CAO i co dokładnie przewiduje. Ogólne informacje o zasadach zakończenia umowy znajdziesz na stronie rządowej Rijksoverheid.
Okres próbny a okres wypowiedzenia: kluczowa różnica
Wielu pracowników myli zwolnienie w okresie próbnym ze zwykłym wypowiedzeniem, a różnica jest fundamentalna. W okresie próbnym umowa może zostać zakończona ze skutkiem natychmiastowym, bez okresu wypowiedzenia i bez zgody instytucji. Po zakończeniu okresu próbnego obowiązują natomiast pełne zasady ochrony przed zwolnieniem: pracodawca potrzebuje uzasadnionej podstawy oraz zgody UWV lub sądu, musi zachować okres wypowiedzenia i co do zasady wypłacić odprawę. Dlatego tak ważne jest dokładne ustalenie, czy zwolnienie nastąpiło jeszcze w okresie próbnym, czy już po nim. Czasami różnica jednego dnia decyduje o tym, czy masz prawo do odprawy i do znacznie szerszej ochrony. Zdarza się, że pracodawca twierdzi, iż działał w okresie próbnym, choć ten już dawno minął albo w ogóle nie był ważny. Właśnie w takich szczegółach kryje się najwięcej możliwości obrony, dlatego warto policzyć dokładnie wszystkie daty i porównać je z treścią umowy.
Dobrym punktem odniesienia jest też porównanie Twojej sytuacji z zasadami przy umowach na czas określony i nieokreślony, które opisujemy w artykule o różnicach między umową na czas określony a nieokreślony. Pomaga to zrozumieć, jaką ochroną byłbyś objęty, gdyby okres próbny okazał się nieważny.
Co zrobić po zwolnieniu w okresie próbnym? Plan krok po kroku
Jeśli usłyszałeś, że Twoja umowa kończy się w okresie próbnym, zachowaj spokój i działaj metodycznie. Poniższy plan pomoże Ci zabezpieczyć swoje prawa.
Po pierwsze, poproś pracodawcę o pisemne potwierdzenie zwolnienia oraz o podanie powodu. Po drugie, sprawdź dokładnie swoją umowę: czy okres próbny był zapisany na piśmie, jak długo trwał i czy nie przekroczono dozwolonego maksimum. Po trzecie, ustal datę: czy zwolnienie rzeczywiście nastąpiło jeszcze w trakcie okresu próbnego, czy może już po jego zakończeniu. Zwolnienie po upływie okresu próbnego podlega bowiem zupełnie innym, znacznie surowszym zasadom. Po czwarte, zbierz dowody: wiadomości, e-maile i notatki, które mogą potwierdzić rzeczywisty powód rozstania. Po piąte, skonsultuj sprawę z prawnikiem, najlepiej szybko, ponieważ na zakwestionowanie zwolnienia obowiązują krótkie terminy.
Terminy i przedawnienie
W holenderskim prawie pracy terminy są krótkie i bezwzględne. Jeżeli uważasz, że zwolnienie w okresie próbnym było bezprawne, na przykład z powodu nieważnego okresu próbnego lub dyskryminacji, zwykle masz tylko dwa miesiące na wniesienie sprawy do sądu. Po upływie tego terminu prawo do podważenia zwolnienia wygasa, nawet jeśli Twoje argumenty były słuszne. Również roszczenia o odszkodowanie mają swoje terminy, dlatego zwlekanie jest jednym z najczęstszych i najbardziej kosztownych błędów.
Jakie świadczenia mogą Ci przysługiwać?
Jeśli okres próbny był nieważny, Twoja sytuacja zmienia się diametralnie. Oznacza to bowiem, że korzystałeś z normalnej ochrony przed zwolnieniem i że pracodawca rozwiązał umowę bezprawnie. W takim przypadku możesz domagać się odszkodowania, w tym tak zwanego słusznego odszkodowania, a niekiedy wynagrodzenia za okres, w którym umowa powinna jeszcze trwać. Przy zwolnieniu dyskryminacyjnym również przysługuje odszkodowanie. O tym, jak liczona jest odprawa w innych sytuacjach, przeczytasz w artykule o odprawie transitievergoeding.
Przykład z praktyki
Wyobraźmy sobie pracownicę, która podpisała umowę na siedem miesięcy z miesięcznym okresem próbnym. Po trzech tygodniach informuje pracodawcę, że jest w ciąży, a kilka dni później słyszy, że umowa kończy się w okresie próbnym. Na pierwszy rzut oka wszystko wydaje się zgodne z prawem. W rzeczywistości jednak pojawiają się dwa problemy. Po pierwsze, czas zwolnienia tuż po informacji o ciąży wskazuje na możliwą dyskryminację. Po drugie, warto sprawdzić, czy okres próbny w ogóle był dozwolony przy tej długości umowy. W takiej sytuacji pracownica ma realne szanse na skuteczne zakwestionowanie zwolnienia i uzyskanie odszkodowania.
Najczęstsze błędy pracodawcy
Pracodawcy popełniają w okresie próbnym powtarzalne błędy. Najczęstszy to stosowanie okresu próbnego przy zbyt krótkiej umowie. Drugi to brak formy pisemnej. Trzeci to zwolnienie z powodu, który w rzeczywistości jest zakazaną dyskryminacją. Czwarty to zwolnienie już po zakończeniu okresu próbnego, przy błędnym przekonaniu, że nadal obowiązują łagodne zasady. Każdy z tych błędów może oznaczać, że zwolnienie okaże się bezprawne, a pracownik otrzyma odszkodowanie.
Co to oznacza dla Ciebie jako pracownika?
Najważniejszy wniosek jest taki, że nigdy nie należy z góry zakładać, że w okresie próbnym nie masz żadnych praw. Zawsze warto sprawdzić, czy okres próbny był w ogóle ważny i czy powód zwolnienia jest zgodny z prawem. Jeśli rozważasz zakończenie pracy lub otrzymałeś już wypowiedzenie, pomocne mogą być również nasze artykuły o rozwiązaniu umowy za porozumieniem stron oraz o okresie wypowiedzenia i typowych błędach przy odprawie. Jeśli zwolnienie wiąże się z konfliktem, warto zajrzeć do tekstu o sporze pracowniczym, a gdy w grę wchodzi inna podstawa zwolnienia, do artykułu o wniosku o zgodę na zwolnienie.
Praktyczne wskazówki
Nie podpisuj żadnego porozumienia pod presją i nie akceptuj zwolnienia, zanim sprawdzisz swoją umowę. Zachowaj wszystkie wiadomości i dokumenty. Zwróć szczególną uwagę na daty oraz na długość okresu próbnego. Reaguj szybko, ponieważ terminy są krótkie. I pamiętaj, że pozornie rutynowe zwolnienie w okresie próbnym potrafi okazać się bezprawne, gdy przyjrzeć się szczegółom.
Okres próbny przy kolejnej umowie i u nowego pracodawcy
Częstym źródłem sporów jest ponowny okres próbny. Jeżeli po pierwszej umowie podpisujesz kolejną na to samo lub bardzo podobne stanowisko, nowy okres próbny zwykle nie jest dozwolony, ponieważ pracodawca miał już okazję poznać Twoją pracę. Inaczej może być, gdy nowa funkcja wymaga zupełnie innych umiejętności i odpowiedzialności; wtedy w wyjątkowych przypadkach okres próbny bywa dopuszczalny. Osobną kwestią jest przejście do tak zwanego następcy pracodawcy, na przykład przy przejęciu firmy. Jeśli faktycznie wykonujesz tę samą pracę, lata przepracowane u poprzedniego pracodawcy często się liczą, a kolejny okres próbny jest niedozwolony. W każdej z tych sytuacji warto dokładnie przeanalizować historię zatrudnienia, ponieważ bezpodstawny okres próbny otwiera drogę do podważenia zwolnienia.
Najczęściej zadawane pytania
Czy w okresie próbnym dostanę odprawę?
Co do zasady przy zwolnieniu w ważnym okresie próbnym odprawa nie przysługuje. Jeśli jednak okres próbny był nieważny albo zwolnienie było dyskryminacyjne, sytuacja się zmienia i możesz dochodzić odszkodowania.
Czy pracodawca musi podać powód?
Tak, na Twoje żądanie pracodawca musi podać powód na piśmie. Powód nie może być sprzeczny z prawem ani z zasadą dobrego pracodawcy.
Czy mogę sam zakończyć pracę w okresie próbnym?
Tak, w okresie próbnym również Ty możesz natychmiast rozwiązać umowę. Pamiętaj jednak, że może to wpłynąć na prawo do zasiłku, dlatego warto wcześniej to skonsultować.
Czy choroba chroni mnie przed zwolnieniem w okresie próbnym?
Sama choroba nie daje w okresie próbnym pełnej ochrony, ale zwolnienie wyłącznie z powodu choroby może być uznane za niedozwolone. Liczą się okoliczności.
Pomoc prawna i koszty
Wiele osób obawia się kosztów pomocy prawnej. W sprawach pracowniczych można jednak skorzystać z tak zwanej toevoeging, czyli dofinansowanej pomocy prawnej przyznawanej przez Radę Pomocy Prawnej, po niderlandzku Raad voor Rechtsbijstand. Jeśli Twój dochód i majątek nie przekraczają ustalonych progów, ponosisz jedynie niewielki wkład własny, a większość kosztów pokrywa państwo. Dzięki temu profesjonalna pomoc jest często w dużej mierze bezpłatna. Podczas pierwszej rozmowy sprawdzamy, czy kwalifikujesz się do toevoeging.
Podsumowanie
Zwolnienie w okresie próbnym nie oznacza, że jesteś bezbronny. Sprawdź, czy okres próbny był w ogóle ważny: czy zapisano go na piśmie, czy nie przekroczono maksymalnej długości i czy w ogóle był dozwolony przy Twojej umowie. Upewnij się, że powód zwolnienia nie jest zakazaną dyskryminacją, i policz dokładnie daty, ponieważ różnica jednego dnia potrafi zadecydować o prawie do odprawy. Reaguj szybko, bo na zakwestionowanie zwolnienia masz zwykle tylko dwa miesiące. Jeśli choć jeden z wymogów nie został spełniony, masz realne szanse na odszkodowanie. W razie wątpliwości skonsultuj sprawę z prawnikiem, zanim cokolwiek podpiszesz.
Potrzebujesz pomocy?
Zostałeś zwolniony w okresie próbnym i masz wątpliwości, czy odbyło się to zgodnie z prawem? Jako polscy prawnicy w Holandii sprawdzimy Twoją umowę, ocenimy ważność okresu próbnego i zadbamy o Twoje prawa, w tym o ewentualne odszkodowanie. Aby omówić swoją sytuację, skontaktuj się z nami — pierwsza rozmowa jest niezobowiązująca.
